THERAPEUT EN CLIËNT IN RELATIE
door Els Van Sonhoven

www.mandala.be/

INLEIDING
Elke goede menselijke relatie is er een van subject tot subject, het is een ontmoeting tussen een 'Ik' en een 'Jij'. Wanneer we de ander als een 'Het', dus als een object benaderen, is er geen sprake van echt contact. Ook de ontmoeting tussen een therapeut en zijn cliënt is er een van mens tot mens.
Toch verschilt zij van de 'gewone' menselijke relatie. De Joodse filosoof Martin Buber noemt de relatie tussen een 'echte' psychotherapeut en zijn cliënt een 'beperkt wederkerige relatie'. Hiermee bedoelt hij dat het enerzijds belangrijk is dat de therapeut zijn cliënt ontmoet in een Ik-Jij relatie, terwijl hij anderzijds toch afstand neemt om het hele gebeuren te overzien, te kijken wat zijn cliënt nodig heeft en zijn eigen handelen te evalueren.

Wanneer we naar een goede therapeutische relatie kijken vanuit de I.V.-driehoek, dan zien we dat de therapeut zich voortdurend van de ene lijn van de interactiedriehoek naar de andere begeeft. Tijdens de therapiesessie neemt de therapeut de leiding op zich, om zo een duidelijke en veilige omgeving voor zijn cliënt te creëren. Vanuit de regisseursfunctie geeft hij grenzen aan en waakt hij over de duur van de sessie.

Een therapeut moet nederig genoeg zijn om te weten dat niemand leraar kan zijn zonder ook student te zijn; niemand kan genezen zonder zelf te worden genezen; wanneer we geven, ontvangen we; en wanneer we doceren, leren we.
Elisabeth Kübler-Ross

Hij gebruikt zijn kennis om zich een hypothese te vormen over wat zijn cliënt nodig heeft en welke techniek hij op dat moment het beste toepast. Een therapeut die zijn cliënt echter enkel vanuit zijn verstand benadert en hem als een 'case' beziet, maakt een object van hem en belemmert zo de interactie en het genezingsproces van de cliënt.
Daarom is het belangrijk om open te staan voor de cliënt en zijn wereld, en hem te ontmoeten als de mens die hij werkelijk is. Het is essentieel dat de therapeut geregeld terug plaatsneemt op de stoel van de waarnemer (de publieksfunctie), om alert te blijven op datgene wat er bij de cliënt gebeurt en om te controleren of zijn hypothese juist was en hij een passende techniek gekozen heeft.
Hij moet ook in contact blijven met zijn eigen gevoelens en gewaarwordingen, en ervoor zorgen dat deze een echte ontmoeting niet in de weg staan.

Om de 'rol' van therapeut goed te kunnen spelen (de acteursfunctie), dienen regisseur en waarnemer met elkaar in evenwicht te zijn. Verder dient de therapeut zijn hele menszijn binnen te brengen in de ontmoeting,. en zich op een adequate manier naar de cliënt toe te uiten.

Elke therapeut is ook een mens, met zijn eigen verleden. Hij is gevormd en vervormd door de invloeden van het socialisatieproces, met alle bijbehorende voordelen en valkuilen. Om als mens en dus ook als therapeut zo goed mogelijk te functioneren, is het nodig dat hij op zoek gaat naar het onevenwicht tussen de drie interactiefuncties, zijn eigen zwakke en sterke kanten leert kennen en een manier vindt om daarmee om te gaan.

DE REGISSEUR

De therapeut als gids
Eén van de belangrijkste gemeenschappelijke kenmerken die gedeeld worden door de meeste therapieën, is het geloof in de zelfhelende vermogens van de mens. De cliënt is degene die het beste weet wat goed voor hem is.
De therapeut kan dan gezien worden als een gids, iemand die samen met de cliënt het gebied doorkruist en die samen met hem op zoek gaat naar zijn innerlijke hulpbronnen. Hierbij creëert de therapeut geen afhankelijkheid en beweert niet het monopolie op de wijsheid te hebben.
In plaats daarvan steunt hij de cliënt en toont hij hem hoe hij toegang tot zijn innerlijke wijsheid en kracht kan krijgen zodat transformatie kan plaatsvinden.
De therapeut leert de cliënt hoe deze zichzelf kan genezen en hij fungeert als coach en supporter tijdens dit proces.

De belangrijkste eigenschap van de therapeut is 'er zijn voor wat er is.' Hij is er om mensen te helpen in contact te komen met hun ongeheelde wonden en hun pijn, zodat ze ermee kunnen omgaan door ze vorm te geven en ze op die manier naar buiten te brengen.
De therapeut wijst zijn cliënt op onaangesproken mogelijkheden die hij nog niet heeft ontplooid, omdat een bepaalde overtuiging dit in de weg staat of gewoon omdat hij zich er niet van bewust was.
De therapeut kan iemand helpen te begrijpen waarom hij bepaalde dingen doet, maar kan hem niet veranderen. Het is de cliënt die beslist welke richting hij wil uitgaan, wat hij wil doen, en of hij al dan niet wil veranderen.
Hoewel de therapeut de regisseur is van het geheel van de therapiesessie, is het belangrijk dat de cliënt altijd de regie over zijn eigen leven behoudt, en de therapeut moet zich neerleggen bij de beslissing van zijn cliënt.
Wanneer een therapeut zijn cliënt teveel probeert te helpen, ontstaat er disharmonie. Het gevaar bestaat dat hij zijn cliënt 'klein houdt', of dat hijzelf gefrustreerd geraakt omdat hij zijn cliënt niet genoeg vorderingen ziet maken.

Kennis
Een goede therapeut beschikt over de kennis om zijn cliënt op een veilige manier door het te ontdekken gebied te gidsen. Hiervoor kan hij gebruik maken van kaarten. Een kaart is een schematische weergave van de realiteit, het is een kader waarmee je de werkelijkheid kan interpreteren.
Interactionele Vormgeving biedt de therapeut zo'n kader. Door naar de cliënt te kijken vanuit de metafoor van de I.V.-driehoek, krijgt hij duidelijkheid over welke interactiefuncties dominant zijn, en welke ontwikkeld moeten worden om de driehoek aan het draaien te krijgen. Op basis van deze kennis kan hij op zoek gaan naar de geschikte aanpak die zijn cliënt op dat moment nodig heeft.

Vooral in de eerste fase van het therapeutisch gebeuren, waarin de nadruk ligt op het winnen van het vertrouwen van de cliënt, is het belangrijk dat de therapeut een techniek gebruikt die aansluit bij de dominante functie.
Een cliënt die 'in zijn hoofd zit', waar de regisseursfunctie sterk ontwikkeld is, zal zich gemakkelijker veilig en begrepen voelen wanneer hij door de therapeut benaderd wordt vanuit de semantische lijn, dan wanneer hij benaderd wordt vanuit een andere hoek. Wanneer er genoeg vertrouwen is kan de therapeut zijn cliënt proberen mee te voeren naar één van de andere lijnen van de interactiedriehoek, om zo beweging te brengen.

De therapeut in de Interactionele Vormgeving heeft tijdens zijn opleiding ook kennis gemaakt met andere kaders, zoals gestalt, psychosynthese, NLP, systeemdenken, bio-energetica, enz., en heeft geleerd te werken met de bijbehorende technieken.
Daardoor heeft hij de vrijheid om van kader te wisselen als dit in het voordeel van de cliënt is. Naar een probleem kijken vanuit een ander kader kan er een nieuw licht op werpen en het zo verduidelijken.
Doordat taal voor ons zo'n vanzelfsprekend gegeven is, vergeten we vaak dat dit ook een kader is waarmee we de werkelijkheid interpreteren.
Het therapeutisch gebeuren speelt zich grotendeels af binnen de taal. Zelfs als we technieken gebruiken zoals visualisatie, tekenen of bio-energetica, die zich richten op de lijn van het gebeuren, laten we de cliënt achteraf vertellen wat er tijdens die oefeningen gebeurd is, en proberen we dit samen met hem te interpreteren, en een plaats te geven.

Wanneer de cliënt abstracte begrippen gebruikt, zoals 'vrijheid', kan er taalverwarring ontstaan doordat cliënt en therapeut het woord niet op precies dezelfde manier begrijpen. Om misverstanden te voorkomen moet de therapeut geregeld nagaan, bijvoorbeeld door het stellen van bijkomende vragen, op welke manier zijn cliënt een bepaald woord 'definieert', of welke (emotionele) associaties met het woord samenhangen.
Het is tevens belangrijk dat de therapeut zich bewust is van de manier waarop taal en cultuur zijn wereldbeeld hebben gevormd, en alert is op ingeslepen angsten, vooroordelen en stereotypes.
Iemand die beheerst wordt door vooroordelen kan immers niet op een goede manier in communicatie treden met de ander. Hij ziet de ander niet zoals deze werkelijk is, wat nefast is voor de relatie.

Ook de eigen ervaringen van de therapeut zijn een belangrijke bron van kennis waaruit hij kan putten bij het begeleiden van zijn cliënt.

DE WAARNEMER

Aanwezigheid
Het begrip aanwezigheid verbindt hedendaagse westerse therapieën, waarin veel belang wordt gehecht aan techniek, met oudere benaderingen van de menselijke ontwikkeling.

De psychofysische
We zijn zulke fantastische technici geworden dat we ieder individu slechts als een voorwerp zien om een techniek op toe te passen.
Hierdoor verliezen we het feit uit het oog dat iedere mens een andere techniek nodig kan hebben, als gevolg van zijn of haar unieke behoeften.
Jack Schwarz technieken uit Azië, het Midden-Oosten en het Europese kloosterleven, zoals meditatie, mantra's en bewegingsrituelen, zijn gericht op een bewustzijnsstaat waarin de student aanwezig leert te zijn voor wat er is.

In onze maatschappij waar tijd in termen van geld wordt gezien, ervaren we vaak slechts een oppervlakkig contact met anderen. Bovendien worden we dikwijls zo in beslag genomen door onze eigen zaken, en zijn we zo gevangen in onze eigen pijn en zorgen, dat we niet in staat zijn om er langer dan enkele ogenblikken voor elkaar te zijn.
Binnen een therapiesessie is het echter heel belangrijk dat de therapeut helemaal aanwezig is voor de cliënt.
Een therapeut die met zijn gedachten 'ergens anders' zit, en die zich niet in het 'hier en nu' bevindt, is niet in staat om goed te luisteren naar zijn cliënt en alert te zijn op zijn lichaamstaal.

Om goed te kunnen werken dient de therapeut aan het begin van een sessie als het ware 'een knopje om te draaien', en zijn eigen zorgen opzij te zetten om er te zijn voor de cliënt.
Elke therapeut heeft een andere manier om dat knopje om te draaien. Soms gebeurt dat automatisch, gewoon door de therapiekamer binnen te stappen, terwijl andere mensen het nodig hebben om bijvoorbeeld vijf minuutjes te mediteren voor de aanvang van een therapiesessie.

Intuïtie
Wanneer we aanwezig zijn in het gebeuren, en alert zijn op de signalen van ons lichaam, onze gevoelens en onze gedachten, creëren we ruimte voor onze intuïtie.
Naast de praktische vaardigheden die de therapeut moet ontwikkelen en de technieken die hij beheerst, kan het leren luisteren naar de eigen intuïtie van groot nut zijn bij de begeleiding van de cliënt.
De intuïtie is een functie van de waarnemer omdat ze ons een onmiddellijke, en niet op begripsvorming of op redenering berustende, voorstelling van de werkelijkheid geeft.
Iedereen bezit intuïtie, maar doordat in onze cultuur de nadruk ligt op het verstand, is er vaak weinig of geen ruimte voor onze intuïtie. We hebben soms de neiging onze intuïtieve gewaarwordingen af te doen als onzin, omdat deze vorm van kennis niet voortkomt uit de logische redenering van de geest.
En zelfs als we wel overtuigd zijn van het bestaan en de werkzaamheid van onze intuïtie, staat de gedachtenstroom in ons hoofd de werking ervan dikwijls in de weg.

Om contact te maken met onze intuïtie moeten we ons naar het hier en nu begeven, onze gedachtenstroom onderbreken en zorgen voor innerlijke stilte.
Een therapeut die luistert naar zijn intuïtie kan deze gebruiken om zijn creativiteit binnen het therapeutische gebeuren te vergroten. Daarbij blijft het natuurlijk wel belangrijk dat hij nagaat of de boodschappen die hij vanuit zijn intuïtie ontvangt kloppen en werkzaam zijn binnen de realiteit van de cliënt.

DE ACTEUR

Empathie
Essentieel in de therapeutische relatie is de empathie.
Wanneer iemand echt kan vertrouwen, en zijn gevoelens van afzondering en verlatenheid kan laten varen, begint hij met zijn lichaam te communiceren en zijn kwaal aan te pakken.
De moeilijkheid, vanuit de therapeut gezien, is het feit dat vertrouwen geen bepaalde vorm heeft. De techniek is onbelangrijk. Het vertrouwen is afhankelijk van iets wat de cliënt voelt in de waarde van de betrokkenheid zelf.

Wanneer er vertrouwen heerst, voelt de cliënt de weerklank, voelt zichzelf in de therapeut. En dat vertrouwen vormt het zaad waaraan het genezingsproces kan ontspruiten. " Emilie Conrad-Da'oud

van de ander kunnen stellen om zijn houding en reacties te kunnen begrijpen en met hem mee te leven. Wanneer een acteur zijn rol overtuigend wil spelen, moet hij zich zoveel mogelijk inleven in zijn personage.
Om daarin te slagen gaat hij na waar zijn eigen ervaringen en gevoelens en die van zijn personage elkaar vinden.
Als de therapeut durft te kijken naar zijn eigen verwondingen en jeugdtrauma's, en nagaat waar die aansluiten bij de verwondingen van zijn cliënt, kan hij deze beter begrijpen dan wanneer hij hem op een meer verstandelijke manier benadert.
Zijn eigen gewond zijn stelt hem in staat zijn cliënt te vinden om onbevooroordeeld bij hem te zijn.

Toch kan de therapeut niet altijd helemaal meegaan in de gevoelens van zijn cliënt. Soms moet hij zich beschermen tegen dingen die hem te sterk raken en eventueel oude wonden terug doen voelen, om niet helemaal overspoeld te worden door zijn gevoelens.
Ook daarom is het belangrijk dat hij zijn kwetsbare plekken leert zien, zodat hij ervoor kan kiezen om afstand te nemen wanneer dat nodig is. Dit houdt in dat hij zijn eigen proces aangaat.
Het is nodig dat de therapeut zijn schaduw opeet, of er zich toch bewust van is welke aspecten van zichzelf in de schaduw zitten, om niet meegesleept te worden in een overdrachtssituatie.

De maatschappelijke rol van de therapeut
Net zoals 'bakker' en 'leraar' is therapeut een maatschappelijke rol, waaraan een aantal eigenschappen en gedragingen gekoppeld zijn.
Wanneer je het beroep van therapeut uitoefent, wordt van je verwacht dat je discreet bent, en geen dingen doorvertelt van je cliënten.
Je dient op een correcte en voorzichtige manier met hen om te gaan, geen persoonlijke relaties buiten de therapiekamer aan te gaan tijdens de duur van de behandeling en een periode erna, en geen misbruik te maken van de zwakke positie van de cliënt.
Als je wil werken als therapeut in de Interactionele Vormgeving, wordt je dan ook gevraagd een gedragscode te ondertekenen, waardoor je je ertoe verbindt je als een 'goede' therapeut te gedragen.

DE THERAPEUT IN RELATIE
Veiligheid en vertrouwen vormen de basis voor elke goede menselijke relatie. Helaas zijn de meeste mensen die in therapie komen op de een of andere manier gekwetst in hun vertrouwen.
Tijdens de eerste fase van het therapeutische proces ligt de nadruk dan ook op het winnen van het vertrouwen van de cliënt. Door mee te gaan in de wereld van de cliënt, hem aan te spreken in zijn eigen taal, en hem met respect te benaderen, creëert de therapeut een veilige omgeving.
De krachtigste manier om mensen te helen is onvoorwaardelijke liefde. Doordat de liefde die we binnen ons gezin kregen vaak gebonden was aan voorwaarden (bijvoorbeeld 'braaf zijn'), en we kritiek kregen als we ons niet gedroegen zoals onze ouders het wilden, bekritiseren we ook onszelf.
We veroordelen bepaalde aspecten van onszelf, en houden dus niet echt van onszelf. Van onszelf houden doen we als we onszelf helemaal aanvaarden.

De therapeut aanvaardt de cliënt zoals hij is, en maakt hem duidelijk dat hij een waardevol iemand is. Hij geeft de cliënt bevestiging en helpt hem mee op zoek te gaan naar vertrouwen, zelfvertrouwen en aanvaarding. Maar de beste manier waarop een therapeut zijn cliënt kan helpen, is door van zichzelf te houden.
Wanneer een therapeut van zichzelf houdt, is hij ook in staat om op een onvoorwaardelijke manier van anderen te houden, en kan hij hen verwarmen met zijn liefde Relaties zijn levensnoodzakelijk voor elke mens.
Zeker in een beroep als therapeut is het belangrijk om mensen te hebben waar je terecht kan om even stoom af te laten als je die dag enkele 'zware' therapiesessies hebt gehad.
Als je 'vastloopt' met een bepaalde cliënt of je wordt teveel geraakt, kan supervisie bij een meer ervaren therapeut uitkomst bieden.
© Els Van Sonhoven
[Eerst gepubliceerd in Metafoor].
_______________________________________________________
[ terug... ]